ममता बनर्जी किन पछाडि परिन्? सत्ता गुम्नुका ५ प्रमुख कारण

काठमाडौं, २२ वैशाख। पश्चिम बङ्गालमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) पहिलो पटक राज्यको सत्तामा आउँदैछ र उसले दुई-तिहाइभन्दा बढी बहुमत प्राप्त गरेको छ। भाजपाले २०६ सिट जित्दा तृणमूल कंग्रेस (टीएमसी) ले ८० सिटमा मात्र जित दर्ता गर्न सकेको छ।

मुख्यमन्त्री ममता बनर्जी आफैँ आफ्नो भवानीपुर सिटबाट भाजपा नेता शुभेन्दु अधिकारीसँग १५ हजारभन्दा बढी मतले पराजित भएकी छन्। त्यसअघि मतगणनाकै क्रममा उनले भाजपामाथि भोट लुटेको आरोप लगाएकी थिइन्।

उनले पत्रकारहरूसँग भनिन्, ‘भाजपाले १०० भन्दा बढी सिट लुटेको छ। भाजपाको जित अनैतिक छ। निर्वाचन आयोगले प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीसँग मिलेर जे गरेको छ, त्यो पूर्ण रूपमा अनैतिक छ।’

उनले जबर्जस्ती एसआईआर गरिएको आरोप लगाइन् र भनिन्, ‘उनीहरूले अत्याचार गरे। काउन्टिङ एजेन्टहरूलाई पक्राउ गरे। हामी पुनरागमन गर्नेछौँ।’

१५ वर्षसम्म लगातार सत्तासी दल तृणमूल कंग्रेसको यो चुनावी हारको कारण के हुन सक्छ भन्ने विषयमा निकै चर्चा भइरहेको छ।

अहिलेसम्म सार्वजनिक भएका नतिजा र रुझानहरूका आधारमा यस हारका पछाडि पाँच प्रमुख कारणहरू मानिएका छन्:

१. महिला सुरक्षाको सवाल

पश्चिम बङ्गालमा महिला मतदाताहरूको ठूलो हिस्सा लामो समयदेखि ममता बनर्जीको पार्टीलाई समर्थन गर्दै आएको थियो भन्ने कुरामा खासै शङ्का छैन।

स्कुले छात्राहरूलाई साइकल बाँड्ने योजनासहित ‘लक्खी भण्डार’, ‘कन्याश्री’ र ‘सबुज साथी’ जस्ता योजनाहरूले महिलाहरूमाझ तृणमूल सरकारलाई निकै लोकप्रिय बनाएका थिए।

तर यसपटक यो समर्थनको आधार भत्किएको देखिन्छ। यसको एउटा ठूलो कारण महिला सुरक्षा जस्ता मुद्दाहरूमा पार्टीको कथित असफलता हुन सक्छ।

दुई वर्षअघि भएको आर.जी. कर आन्दोलनले यस चुनावलाई प्रभावित पारेको देखियो। यसको ठूलो उदाहरण पानीहाटी हो, जसलाई परम्परागत रूपमा तृणमूलको गढ मानिँदै आएको थियो। त्यहाँ आर.जी. कर मामिलाकी पीडित महिलाकी आमा भाजपाको टिकटमा चुनावी मैदानमा थिइन् र उनले २८,८३६ मतको अन्तरले जित निकालिन् ।

(आर.जी. कर भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यको कोलकातामा अवस्थित एउटा प्रख्यात सरकारी मेडिकल कलेज तथा अस्पतालको नाम हो । सन् २०२४ अगस्टमा यहाँ राति ड्युटीमा रहेकी एक प्रशिक्षार्थी महिला चिकित्सकको अत्यन्तै क्रूरतापूर्वक बलात्कार र हत्या भएको थियो। पहिचान गोप्य राख्दै उनको नाम अभया अर्थात् डर नभएकी राखियो । यो घटनापछि कोलकातासहित सिङ्गो भारतभर डाक्टरहरू र सर्वसाधारण नागरिकहरूले महिला सुरक्षाको माग गर्दै महिनौँसम्म विशाल आन्दोलन गरेका थिए। यही घटनामा ममता बनर्जीको सरकार र प्रहरी प्रशासनले लापरबाही गरेको र दोषीलाई बचाउन खोजेको आरोप लागेको थियो ।)

पश्चिम बङ्गालका केही महिलाहरूले सुरक्षाका मुद्दाहरू उठाएका थिए । चुनाव प्रचार चलिरहँदा एक महिलाले टीएमसी सरकार फेरि आउने प्रश्नमा भनेकी थिइन्, ‘के अब हामी सुरक्षित रहन पनि सक्नेछौँ त? यही डर छ। म मेरा यी दाजुभाइहरूको कुरामा सहमत छु, मसँग छुट्टै भन्नु केही छैन। महिलाहरूको अब कुनै इज्जत बच्नेछैन। बिल्कुलै छैन। उनीहरूले हामीलाई तोडेर राख्नेछन्। नत्र हामीले किन सोच्नुपर्थ्यो कि अभयाकी आमाले चुनाव जितेपछि मात्र न्याय पाउनेछिन्? के राज्यको हालत अब यस्तो भइसक्यो? के तपाईं सोच्न सक्नुहुन्छ उनीहरूले हामीसँग के गर्नेछन्?’

कोलकातामा एक महिलाको रूपमा सुरक्षित महसुस गर्ने प्रश्नमा एक महिलाले भनिन्, ‘आर.जी. कर घटनापछि म आफूसँग केही सुरक्षाका उपायहरू बोकेर हिँड्छु।’

अर्की एक युवतीले भनिन्, ‘केही ठाउँहरू असुरक्षित महसुस हुन्छन् र रातिको ९-१० बजेपछि त झनै असुरक्षित लाग्छ।’

२. एसआईआर फ्याक्टर

मतदाता सूचीको गहन परिमार्जन अर्थात् एसआईआर प्रक्रियाका क्रममा ९० लाखभन्दा बढी नाम हटाइयो र अब यो निकै प्रस्ट भएको छ- यसको सबैभन्दा बढी नोक्सान टीएमसीलाई भएको छ।

यो सत्य हो कि कैयौँ वैध मतदाताहरूको नाम पनि सूचीबाट हट्यो, तर यस कुरामा पनि कमै शङ्का छ कि ठूलो सङ्ख्यामा नक्कली वा मृत मतदाताहरूका नामहरू हटाइएका थिए।

भाजपाले लगातार दाबी गर्दै आएको थियो- यस्ता गडबडीहरूको फाइदा टीएमसीले वर्षौँदेखि चुनावहरूमा लिँदै आएको थियो र अब यो अग्रता कम हुनेछ। हालको चुनावी रुझानले यो दाबीमा धेरै सत्यता रहेको देखाउँछ।

कोलकाताको प्रेसिडेन्सी युनिभर्सिटीमा राजनीति विज्ञान पढाउने जैद म्यानहुडले भने, ‘टीएमसीले भ्रष्टाचार र सिन्डिकेट संस्कृतिलाई हाम्रो जीवनको सामान्य हिस्सा बनाइदियो। हामीले हेर्नुपर्छ कि कुन-कुन कारणहरू टीएमसीको विरुद्ध गए। तर म यो पक्कै भन्नेछु कि भाजपाले देखाइदियो कि ३० प्रतिशत जनसङ्ख्यालाई चुनावी प्रक्रियाबाट बाहिर राखेर पनि उसले जित्न सक्छ। पश्चिम बङ्गालको राजनीतिमा यसको कति ठूलो असर पर्नेछ, त्यो हेर्न बाँकी नै छ।’

राजनीतिक विश्लेषक योगेन्द्र यादवले पनि यस चुनावी फेरबदलका लागि एसआईआरलाई ठूलो कारण मानेका छन्। चुनावी नतिजाको चित्र स्पष्ट भएपछि उनले भने, ‘भाजपाको सिट बढी देखिए पनि भोटमा केवल ३ प्रतिशतको मात्र अन्तर छ। यदि ४.३ प्रतिशत मानिसहरूलाई भोट हाल्न दिइएको भए, जसमा हामीलाई थाहा छ कि धेरैजसो मुसलमान थिए र जो मुसलमान थिएनन् उनीहरूमध्ये पनि धेरैजसो टीएमसीका भोटर थिए, के यही परिणाम आउँथ्यो त? पक्कै पनि आउने थिएन।’

३. प्रशासनिक विफलता

भ्रष्टाचार, कुशासन, दैनिक जीवनमा कमिसनको आरोप, सिन्डिकेट संस्कृतिको बढोत्तरी र टीएमसीको पन्ध्र वर्षको शासनमा प्रशासनिक विफलताका आरोपहरू, सायद पश्चिम बङ्गालको राजनीतिक इतिहासमा पहिले कहिल्यै यति ठूलो स्तरमा लागेका थिएनन्।

तैपनि सन् २०१६ र २०२१ मा समेत पार्टीले बङ्गाली पहिचान, महिलाहरूका लागि कल्याणकारी योजनाहरू र धर्मनिरपेक्षता जस्ता मुद्दाहरूको साहारा लिएर यी आलोचनाहरूलाई पछाडि छाडेको थियो।

यसपटक ममता बनर्जीले एसआईआर प्रक्रियाबाट मानिसहरूलाई भएको सास्तीलाई ठूलो राजनीतिक मुद्दा बनाउने प्रयास गरिन् र हरेक सम्भव तरिकाले यसको राजनीतिक फाइदा उठाउने कोसिस गरिन्। तर अब यो स्पष्ट भएको छ- यो प्रयास भ्रष्टाचार र प्रशासनिक विफलताका आरोपहरू सामु टिक्न सकेन।

४. हिन्दु भोटको ध्रुवीकरण

राजनीतिक विश्लेषकहरू लामो समयदेखि भन्दै आएका छन्- ममता बनर्जीको लगातार चुनावी सफलताको एउटा ठूलो कारण राज्यको मुस्लिम समुदायको लगभग एकमुष्ट समर्थन थियो। पश्चिम बङ्गालको जनसङ्ख्यामा मुसलमानहरूको हिस्सा लगभग ३० प्रतिशत छ र ऐतिहासिक रूपमा उनीहरूको ८५ देखि ९० प्रतिशत भोट टीएमसीले पाउँदै आएको छ।

तर यसपटक हिन्दु भोटको ‘उल्टो ध्रुवीकरण’ देखिएको छ, जसको फाइदा भाजपालाई पुगेको छ। यसको असर मालदा र मुर्शिदावाद जस्ता मुस्लिम बहुल जिल्लाहरूमा भाजपाको अग्रताबाट पनि देखिन्छ।

मुस्लिम तुष्टीकरणका आरोपहरूको जवाफमा ममता बनर्जीले हालैका दिनहरूमा सरकारी खर्चमा धेरै हिन्दु मन्दिरहरूको निर्माण वा मर्मतसम्भार पनि गराएकी थिइन्। यसलाई हिन्दुत्वको तुलनात्मक रूपमा नरम रूप देखाउने प्रयास मानिएको थियो।

यद्यपि, यो रणनीति प्रभावकारी साबित भएको देखिएन र ठूलो सङ्ख्यामा हिन्दु मतदाताहरू भाजपाको बढी आक्रामक वैचारिक अडानतर्फ आकर्षित भएको देखिए।

कोलकातामा बस्ने वरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक सुकान्तो सरकार भन्छन्, ‘यसपटक हिन्दु भोटको ध्रुवीकरण बढी देखियो।’

उनले थपे, ‘हिन्दु भोटको एकजुटता पश्चिम बङ्गालको ग्रामीण इलाकाहरूमा धेरै देखियो। यहाँसम्म कि टीएमसीका भोटरहरू पनि भाजपातर्फ गए। भाजपाको जितमा यो प्रमुख कारणहरूमध्ये एक रह्यो।’

शुभेन्दु अधिकारीले ममता बनर्जीलाई हराएपछि आफ्नो पहिलो प्रतिक्रियामा भने, ‘यो हिन्दुत्वको जित हो। यो जित बङ्गालको जित हो। यो जित नरेन्द्र मोदीजीको जित हो।’

उनले भने, ‘सीपीएमका सबै बलिया समर्थकहरूले मलाई भोट दिए। भवानीपुरमा सीपीएमका १३ हजार भोट थिए र तीमध्ये कम्तीमा १० हजार भोट मलाई ट्रान्सफर भए। म त्यहाँका सीपीएम मतदाताहरूलाई पनि धन्यवाद दिन्छु। सबै बङ्गाली हिन्दुहरूले खुलेर मलाई भोट दिए। उनीहरूसँगै गुजराती, जैन, मारवाडी, पूर्वाञ्चली र सिख समुदायले पनि खुलेर मलाई भोट दिए।’

५. केन्द्रीय सुरक्षा बलको अत्यधिक तैनाथी

समाजवादी पार्टीका नेता तथा उत्तर प्रदेशका पूर्व मुख्यमन्त्री अखिलेश यादवले मतगणनामा केन्द्रीय सुरक्षा बलको दुरुपयोग भएको आरोप लगाए। यद्यपि केही विश्लेषकहरूको भनाइ छ-  पश्चिम बङ्गालको राजनीतिमा परम्परागत रूपमा चुनावका बेला सत्ताधारी पार्टीले केही फाइदाहरू पाउँदै आएको थियो।

तर यसपटक तृणमूल कंग्रेसले त्यस्ता फाइदाहरू लगभग पाएन। चुनावको कार्यक्रम घोषणा हुनेबित्तिकै निर्वाचन आयोगले राज्य प्रशासनमाथि कडा नियन्त्रण गर्‍यो र ठूलो सङ्ख्यामा जिल्ला अधिकारी (मजिस्ट्रेट) र प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) हरूलाई परिवर्तन गरियो।

यसका अलावा मतदान सुरु हुनुअघि नै राज्यभरि २ लाख ४० हजारभन्दा बढी केन्द्रीय सुरक्षाकर्मीहरू तैनाथ गरियो, जसलाई अभूतपूर्व मानिएको छ।

धेरै विश्लेषकहरूको भनाइ छ- यति ठूलो सुरक्षा व्यवस्थाका कारण चुनाव निकै शान्तिपूर्ण रह्यो र मतदाताहरूले विनाडर र दबाब मतदान गर्न सके।

पछिल्लो डेढ महिनादेखि टीएमसीले लगातार निर्वाचन आयोग र केन्द्रीय बलहरूको भूमिकामाथि प्रश्न उठाउँदै आएको थियो। अब पछाडि फर्केर हेर्दा यी गुनासाहरूको कारण सायद अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

अर्को शब्दमा, यस चुनावमा निर्वाचन आयोग र केन्द्रीय बलहरूको भूमिका तृणमूल कंग्रेसको विरुद्ध गएको देखियो।

ममता बनर्जीले २९ अप्रिलमा आरोप लगाएकी थिइन्- केन्द्रका शक्तिहरू र सम्पूर्ण सरकारी संयन्त्र (टीएमसीलाई हराउनमा) लागिपरेका छन्।

कोलकाताबाट प्रकाशित हुने अखबार टेलिग्राफको एउटा समाचारअनुसार, २६ अप्रिलमा ममता बनर्जीले कोलकाता विमानस्थल जाँदै गर्दा केन्द्रीय सुरक्षा बलहरूले उनको कार चेकजाँच गर्ने प्रयास गरेका आरोप लगाएकी थिइन् ।

टीएमसीका नेता अभिषेक बनर्जीले केन्द्रीय सुरक्षा बलहरूमाथि राज्यमा आतङ्क फैलाएको आरोप लगाएका थिए।