भारतमा निपाह प्रकोप, विश्व स्वास्थ्य प्रणाली त्रसित

काठमाडौं, १६ माघ। भारतको पूर्वी राज्य पश्चिम बंगालमा निपाह भाइरसको प्रकोप देखिएपछि चीन र धेरै दक्षिणपूर्वी एसियाली देशहरूमा चिन्ता बढेको छ। यो भाइरस जनावरबाट मानिसमा, मानिस-मानिस बिचको सम्पर्कबाट वा दूषित खानाको सेवनबाट सर्ने गर्छ।

चिनियाँ नयाँ वर्षको बिदामा लाखौँ मानिसहरू यात्रा गर्ने तयारीमा रहँदा ती देशहरूले विमानस्थलहरूमा स्वास्थ्य जाँच (स्क्रिनिङ) लाई कडा पारेका छन्। भारतीय स्वास्थ्य मन्त्रालयले बुधबार जनाए अनुसार, सन् २०२५ को डिसेम्बरदेखि पश्चिम बंगालमा यस भाइरसका दुईवटा पुष्टि भएका घटनाहरू रिपोर्ट गरिएका छन्।

मन्त्रालयले सङ्क्रमित व्यक्तिहरूको विस्तृत विवरण खुलाएको छैन, तर पुष्टि भएका घटनाहरूसँग जोडिएका कुल १९६ जनाको ‘कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ’ गर्दा सबैजना लक्षणविहीन पाइएको र परीक्षण रिपोर्ट ‘नेगेटिभ’ आएको जानकारी दिएको छ।

‘स्थितिलाई निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ र आवश्यक सबै जनस्वास्थ्य उपायहरू अपनाइएको छ,’ मन्त्रालयले थप्यो।

रोयटर्सलाई एक जिल्ला स्वास्थ्य अधिकारीले बताएअनुसार डिसेम्बरको अन्त्यमा पश्चिम बंगालमा सङ्क्रमित भएका दुई व्यक्ति स्वास्थ्यकर्मी हुन्। उनीहरूको स्थानीय अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ।

के हालको यो प्रकोप चिन्ताको विषय हो? हामीलाई अहिलेसम्म थाहा भएका तथ्यहरू यस प्रकार छन्:

• निपाह भाइरस के हो?

निपाह भाइरस (NiV) एक ‘जुनोटिक’ भाइरस हो, अर्थात् यो जनावरहरू (जस्तै: फलफूल खाने चमेरो वा फ्लाइङ फक्स) बाट मानिसमा सर्ने रोग हो। यो दूषित खाद्य पदार्थ वा सिधै एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा पनि सर्न सक्छ।

यो भाइरस घातक हुन सक्छ। यो सामान्यतया मानव शरीरमा ५ देखि १४ दिनसम्म सुषुप्त अवस्थामा (इन्क्युबेसन) रहन्छ र ३ देखि ४ दिनभित्र लक्षणहरू देखा पर्छन्।

लन्डन स्कुल अफ हाइजिन एण्ड ट्रपिकल मेडिसिन र नागासाकी विश्वविद्यालयका सङ्क्रामक रोग महामारी विज्ञानका एसोसिएट प्रोफेसर काजा अब्बासका अनुसार, यसले मानिसमा गम्भीर श्वासप्रश्वास र स्नायु सम्बन्धी (न्युरोलोजिकल) रोग निम्त्याउँछ, जसमा ज्वरो र टाउको दुखाइबाट सुरु भई गम्भीर अवस्थामा ‘एक्युट इन्सेफलाइटिस’ (मस्तिष्क सुन्निने) समस्या देखिन्छ।

यसका लक्षणहरूमा कम्पन र मानसिक भ्रम पनि सामेल हुन सक्छन्, र गम्भीर अवस्थामा बिरामी २४ देखि ४८ घण्टाभित्र कोमामा जान सक्छन्।

अब्बासले अल जजीरालाई भने, ‘निपाह भाइरस सङ्क्रमित व्यक्तिहरूमा मृत्युदर उच्च छ, जुन ४० देखि ७५ प्रतिशतको बिचमा हुन्छ।’

यद्यपि, भाइरसको ‘बेसिक रिप्रोडक्सन नम्बर’ (एक सङ्क्रमित व्यक्तिबाट कति जनामा सर्छ भन्ने अनुमानित सङ्ख्या) सामान्यतया ‘एकभन्दा कम’ हुन्छ। यसले के सङ्केत गर्छ भने यो भाइरस मानिसबाट मानिसमा सर्ने दर सीमित छ र यो व्यापक महामारी बन्ने सम्भावना कम छ।

• निपाह भाइरसको प्रकोप पहिला कहाँ-कहाँ देखिएको थियो?

निपाह भाइरसको पहिलो ज्ञात प्रकोप सन् १९९८ मा मलेसिया र सिङ्गापुरमा रिपोर्ट गरिएको थियो, जहाँ सुँगुर पालन गर्ने किसान र मासु काट्नेहरू सङ्क्रमित सुँगुरबाट सङ्क्रमित भएका थिए। कम्तीमा २५० जना सङ्क्रमित भएका थिए भने १०० भन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो।

सन् २०१४ मा फिलिपिन्समा घोडा काट्ने र सङ्क्रमित घोडाको मासु खानेहरूसँग निपाह संक्रमण जोडिएको थियो।

सन् २००१ देखि दक्षिण एसिया, विशेष गरी बंगलादेश र भारतमा छिटपुट तर पटक-पटक प्रकोपहरू देखिँदै आएका छन्।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लूएचओ) का अनुसार, बंगलादेशमा देखिएका प्रकोपहरू मानिसले काँचो खजुरको रस (ताडी) सेवन गर्ने, सङ्क्रमित व्यक्तिको श्राव वा मलमूत्रसँग नजिकको सम्पर्क राख्ने र बिरामीको हेरचाह गर्ने कार्यसँग जोडिएका थिए।

डब्लूएचओका अनुसार भारतमा पहिलो पटक सन् २००७ मा पश्चिम बंगालमा संक्रमण देखिएको थियो । तर सन् २००१ मा सिलिगुडी सहरमा भएको प्रकोपलाई पछि गएर निपाह भनेर पहिचान गरिएको थियो। सन् २००१ को सिलिगुडी प्रकोप अस्पताल भित्र फैलिएको थियो, जहाँ ७५ प्रतिशत संक्रमितहरू अस्पतालका कर्मचारी वा आगन्तुकहरू थिए।

सन् २०१८ देखि भारतको केरला राज्यमा दर्जनौँ मृत्युहरू रिपोर्ट गरिएको छ, जसलाई अहिले भाइरसको लागि विश्वको उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्र मानिन्छ।

अन्य भारतीय राज्यहरूमा प्रकोप फैलिनुको कारण अस्पष्ट छ। केही विज्ञहरूले चमेरोको र्‍याल वा पिसाबले दूषित फलफूल खाँदा प्रकोप सुरु भएको हुन सक्ने बताएका छन्, भने ‘इन्डियन काउन्सिल अफ मेडिकल रिसर्च’ले यो मुख्यतया भौतिक सम्पर्कबाट सर्ने भए पनि हावाबाट पनि सर्न सक्ने सुझाव दिएको छ।

अब्बासका अनुसार, दशकौँपछि पश्चिम बंगालमा देखिएको पछिल्लो प्रकोपको कारणबारे कुनै स्पष्ट प्रमाण छैन। दुई पुष्टि भएका बिरामीहरू एउटै अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मी हुनुले यो सङ्केत गर्छ कि अस्पतालमा भर्ना भएका तर रोग पहिचान नभएका कुनै बिरामीबाट उनीहरूमा संक्रमण सरेको हुन सक्छ।

• के यस भाइरसको लागि खोप छ?

डब्लूएचओका अनुसार हाल मानिस वा जनावरका लागि कुनै स्वीकृत उपचार वा खोप उपलब्ध छैन।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयले बंगलादेशमा निपाह भाइरसको खोप परीक्षण गरिरहेको छ र सन् २०२५ को डिसेम्बरमा परीक्षणको दोस्रो चरण सुरु गरेको छ।

स्वीकृत खोपको अभावमा, डाक्टरहरूले बिरामीलाई ‘रिबाभिरिन’ (Ribavirin) जस्ता एन्टिभाइरल औषधिहरू दिइरहेका छन्। अमेरिकी सरकारको सेन्टर फर डिजिज प्रिभेन्सन एण्ड कन्ट्रोल (सीडीसी) का अनुसार सन् १९९९ को मलेसिया प्रकोपमा थोरै बिरामीहरूलाई रिबाभिरिन दिइएको थियो, तर यसको प्रभावकारिता अझै अस्पष्ट छ।

सीडीसीले यो ‘रेम्डेसिभिर’ (Remdesivir) औषधिले सम्पर्कमा आएका प्राइमेटहरू (बाँदर प्रजाति) मा निपाह रोक्न मद्दत गर्न सक्ने भनेको छ।

भारतको केरला राज्यले सन् २०२३ को प्रकोपमा रेम्डेसिभिर प्रयोग गरेको थियो, जसले मृत्युदरमा सुधार ल्याएको थियो।

• कुन देशहरूले निपाह भाइरसको लागि जाँच कडा बनाएका छन् ?

थाइल्याण्ड, इन्डोनेसिया, नेपाल र मलेसियाले अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा जाँच कडा बनाएका छन्।

थाइल्याण्डको स्वास्थ्य मन्त्रालयले पत्रकारहरूलाई बताएअनुसार निपाह प्रभावित देशहरूबाट आउने विमानहरूका लागि विशेष पार्किङ क्षेत्र तोकिएको छ र यात्रुहरूलाई अध्यागमन अघि स्वास्थ्य घोषणा फारम भर्न भनिएको छ।

बैंककको सुवर्णभूमि विमानस्थलमा यात्रुहरूको ज्वरो र अन्य लक्षणहरू जाँच गर्न ‘थर्मल स्क्यानर’ जडान गरिएको छ।

मलेसिया, इन्डोनेसिया र नेपालले पनि आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूमा यस्तै उपायहरू लागू गरेका छन्।

• यो भाइरस फैलिनबाट रोक्ने उत्तम उपाय के हो ?

बुधबार हङकङको दैनिक पत्रिका द साउथ चाइना मर्निङ पोस्टले रिपोर्ट गरेअनुसार चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा भारतमा भाइरसको प्रकोपप्रति चिन्ता व्यक्त गर्ने पोस्टहरूको बाढी आएको छ।

‘यो एकदम डरलाग्दो छ, विशेष गरी स्प्रिङ फेस्टिवल नजिकिँदै गर्दा। म अर्को लकडाउन अनुभव गर्न चाहन्न,’ एक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले भने।

पोस्टका अनुसार अर्का प्रयोगकर्ताले सोधे, ‘के हामी अस्थायी रूपमा भारतसँगको यात्रा बन्द गर्न सक्दैनौँ ?’

चीनको सरकारी टेलिभिजन सीसीटीभीले देशमा अहिलेसम्म निपाह भाइरसको कुनै केस दर्ता नभएको रिपोर्ट गरेको छ तर बाहिरबाट आउने केसहरूको जोखिम हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ।

यद्यपि, अब्बासका अनुसार यो भाइरस कोभिड-१९ जस्तो होइन जसले सन् २०२० देखि विश्वभर वर्षौँ लामो लकडाउन निम्त्याएको थियो। उनले भने, ‘निपाह भाइरसका गम्भीर केसहरूलाई सघन सहयोग र हेरचाहमार्फत व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

विमानस्थलको स्वास्थ्य जाँच बाहेक, देशहरूले राम्रो सरसफाइ, उचित भेन्टिलेसन, भीडभाडबाट बच्ने, बिरामी हुँदा घरमै बस्ने, समयमै चिकित्सकको सल्लाह लिने र प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने जस्ता रोकथामका उपायहरू प्रवर्द्धन गर्नमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाई छ।

डब्लूएचओले भाइरसको फैलावट नियन्त्रण गर्न दिशानिर्देशहरू पनि उपलब्ध गराएको छ। विशेष गरी, यसले सन् २०१८ को रिपोर्टमा भनेको छ, ‘खजुरको रस र अन्य ताजा खाद्य पदार्थहरूमा चमेरोको पहुँच कम गर्न आवश्यक छ।’

‘रस सङ्कलन गर्ने ठाउँमा सुरक्षात्मक आवरण (जस्तै बाँसको जाली) प्रयोग गरेर चमेरोलाई टाढा राख्न सकिन्छ। भर्खरै सङ्कलन गरिएको खजुरको रस उमालेर मात्र पिउनुपर्छ, र फलफूलहरू राम्ररी धोएर र बोक्रा ताछेर मात्र खानुपर्छ। चमेरोले टोकेको चिन्ह भएका फलफूलहरू फ्याँक्नुपर्छ,’ डब्लूएचओले भनेको छ।

यसैगरी, बिरामी जनावर वा तिनीहरूको तन्तुहरू चलाउँदा, र काटमार गर्दा वा नष्ट गर्दा पन्जा र अन्य सुरक्षात्मक कपडाहरू लगाउनुपर्छ।

स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा भाइरसको फैलावट नियन्त्रण गर्न डब्लूएचओ ले भनेको छ, ‘मानक सावधानीहरू बाहेक ‘सम्पर्क र ड्रप्लेट’  सावधानीहरू पनि अपनाउनुपर्छ। कतिपय अवस्थामा हावाबाट बच्ने सावधानीहरू पनि आवश्यक हुन सक्छन्।’

‘निपाह भाइरस सङ्क्रमित व्यक्तिहरूसँग असुरक्षित नजिकको भौतिक सम्पर्कबाट बच्नुपर्छ। बिरामीको हेरचाह गरेपछि वा भेटेपछि नियमित रूपमा हात धुनुपर्छ,’ डब्लूएचओले थपेको छ।