इजरायलका प्रमुख समर्थकको निधन, युक्रेनमाथि पनि असर

काठमाडौं, ३१ असार। अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहमको निधनलाई इजरायलसँगको सम्बन्धसँग जोडेर हेर्न थालिएको छ। जुलाई १२ मा निधन भएका ग्राहम राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका निकटस्थ मानिन्थे।

केही समयदेखि इजरायल र अमेरिकाबीचको सम्बन्धमा चिसोपन आइरहेको थियो। इरानसँगको सम्झौतालाई लिएर इजरायलले राखेको विमतिले गर्दा शान्ति वार्तामा खलल पुग्ने ट्रम्पको बुझाइ थियो। यही विषयमा रहेको असमझदारी चुलिएर विवादको रूप पनि लिएको थियो।

ग्राहम इजरायलका प्रमुख समर्थक थिए। उनी युक्रेनका पनि समर्थक र इरानका विरोधी थिए। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले यो खबरप्रति दुःख व्यक्त गरेका छन्। उनले भनेका थिए, ‘म एकदमै दुःखी भएको छु।’

उनले ग्राहमलाई ‘स्वतन्त्रता र हाम्रो संसारलाई सुरक्षित बनाउने मूल्य-मान्यताहरूको साँचो रक्षक’ भनेका छन्।

गत शुक्रबार ग्राहमले किभमा जेलेन्स्कीसँग भेट नै गरेका थिए। उनीहरूबीच युक्रेनको एअर डिफेन्सको आवश्यकताका बारेमा छलफल भएको थियो। रुसविरुद्धको स्याङ्सन बिलका बारेमा पनि कुराकानी भएको थियो।

अमेरिकी प्रतिनिधिसभाका सदस्य माइकल म्याकलले ग्राहमको निधनबारे प्रतिक्रिया दिएका छन्। उनी टेक्सासका रिपब्लिकन नेता हुन्। ग्राहमको निधनले रुसमाथि अमेरिकी प्रतिबन्ध बढाउने विधेयक पारित गर्ने अभियानलाई थप बलियो बनाउन सक्छ। यो विधेयक ग्राहमकै पहलमा अगाडि बढेको थियो। यो विधेयकलाई गत हप्ता मात्र ह्वाइट हाउसले समर्थन गरेको थियो।

म्याकलले रोयटर्ससँग कुरा गर्दै भने, ‘लिन्डसेप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका उनको विधेयक पारित गर्नु हो।’

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले एक विज्ञप्ति जारी गरे। उनले इजरायलले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो समर्थक गुमाएको बताए। नेतान्याहुले थपे, ‘मैले एक प्रिय मित्र गुमाएको छु।’

नेतान्याहुले आइतबार दिवङ्गत सिनेटरको प्रशंसा गरे। उनले ग्राहम कहिल्यै विचलित नहुने व्यक्ति भएको बताए। इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्ने कुरामा पनि उनी दृढ रहेको नेतान्याहुले बताए।

सिनेटर ग्राहमले इजरायलको अमेरिकासँग हतियार सम्झौता सुरक्षित गराउन सहयोग गरेका थिए। साथै, उनले साउदी अरबसँग इजरायलको सम्बन्ध सुधार गर्न प्रयास गरेका थिए।

उनले तेहरानको इस्लामवादी शासनविरुद्ध इजरायललाई समर्थन गरे। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हिचकिचाहट देखाउँदासमेत उनले कतिपय अवस्थामा सैन्य आक्रमणको वकालत गरे।

कङ्ग्रेसमा उनको वरिष्ठ स्थान थियो। त्यहाँ वैदेशिक नीति खर्चमा उनको ठूलो प्रभाव थियो। यसले उनको शक्ति झन् बढाएको थियो।

अहिले अमेरिकामा इजरायलप्रतिको समर्थन घट्दै गएको छ। इजरायलप्रति डेमोक्र्याट र रिपब्लिकन दुवैको असन्तुष्टि बढ्दो छ। विशेषगरी गाजामा उसको कडा सैन्य अभियानप्रति उनीहरू असन्तुष्ट छन्। इरानप्रति उसको आक्रामक सैन्य नीतिको पनि विरोध भइरहेको छ।

इजरायली अधिकारीहरूसँग निकट रहेका एक मध्यपूर्व विश्लेषकले पोलिटिकोसँग कुरा गर्दै भने, ‘इजरायलीहरू सधैँ यो कुरा जान्दथे कि लिन्डसे इजरायललाई यस क्षेत्रमा जोड्न चाहन्थे र इरानी प्रभावको सामना गर्न चाहन्थे। यो स्थायी पक्ष अब गुमेको छ। उनी टेलिभिजनमा देखिने गर्दथे र आफ्नो पदीय अधिकार प्रयोग गर्दथे। यो सबै गुम्नुले चोट पुर्‍याएको छ।’

सोमबार ट्रम्पले इजरायलको नाम उल्लेख गरे। ग्राहमको निधनबाट ‘ठूलो क्षति बेहोर्ने’ मा उनले इजरायललाई सूचीबद्ध गरे।

तर, इरानमा भने यसको विपरीत दृश्य देखियो। इरानको सरकारी मिडियाले ग्राहमको मृत्युमा खुसी व्यक्त गरेको छ। एउटा समाचारको शीर्षक ‘मृत्युको व्यापारीको मृत्यु’ समेत राखिएको थियो।

बाइडन प्रशासनको समयमा इजरायलका लागि अमेरिकी राजदूत रहेका टम नाइड्सका अनुसार ग्राहम इजरायल र साउदी अरबबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाका लागि वकालत गर्ने एक शक्तिशाली आवाज थिए। यो सम्बन्ध स्थापना होस् भन्ने चाहना नेतान्याहुको पनि तीव्र रूपमा रहेको छ।

ग्राहमले यसअघि साउदी राजकुमार मोहम्मद बिन सलमानको कडा विरोध गरेका थिए। पत्रकार जमाल खसोग्जीको हत्यामा राजकुमारको भूमिका रहेको भन्दै उनले विरोध गरेका थिए।

तर, बाइडन प्रशासनका अधिकारीहरूसँगको वार्तापछि सन् २०२३ मा ग्राहमले राजकुमारसँगको सम्बन्ध सुधारेका थिए। त्यसपछि उनले इजरायल र साउदी अरबबीच सम्बन्ध स्थापनाका लागि पहल सुरु गरेका थिए।

साउदी र इजरायलबीचको सम्बन्ध सामान्य बनाउने योजना गाजामा इजरायल र हमासबीचको युद्धका कारण रोकिएको हो। यससँगै साउदी अरबले प्यालेस्टाइनलाई छुट्टै राज्य बनाउने बाटोमा इजरायलले समर्थन गर्नुपर्ने माग राखेको छ।

नाइड्स र अन्य विज्ञहरूले कङ्ग्रेसमा ग्राहमको ठाउँ लिन सक्ने सम्भावित नेताहरूको नाम लिएका छन्। यसमा टेक्सासका रिपब्लिकन सिनेटर टेड क्रुज र अर्कान्सासका रिपब्लिकन सिनेटर टम कटन रहेका छन्। यी दुवै नेताहरू राष्ट्रिय सुरक्षाका विषयमा कडा नीतिका पक्षधर भए पनि र तेहरानसँगको व्यवहारमा आक्रामक भए पनि ट्रम्पसँग निकट छैनन्।

टम नाइड्सले पोलिटिकोसँग भने, ‘ग्राहम एक फरक खालका व्यक्तित्व थिए, किनभने उनलाई डेमोक्र्याटहरूले पनि मन पराउँथे। मेरो मतलब, उनीहरू उनीसँग रिसाउँथे, तर उनीहरूले उनलाई मन पराउँथे।’

एक समय ग्राहम ट्रम्पका विरोधी थिए। सन् २०१६ को राष्ट्रपतिको चुनावी अभियानको समयमा ग्राहमले ट्रम्पलाई ‘जातीय विद्वेष फैलाउने, विदेशीहरूलाई घृणा गर्ने र धार्मिक रूपमा कट्टर व्यक्ति’ भनेका थिए।

सामाजिक सञ्जालमार्फत ‘ट्रम्पलाई मनोनयन गर्‍यौँ भने हामी बर्बाद हुनेछौँ’ समेत भनेका थिए।

पछि उनी ट्रम्पका बफादार समर्थक बने। उनी ट्रम्पको गल्फ खेल्ने साथी पनि बने। ट्रम्प गत वर्ष पुनः राष्ट्रपति पदमा फर्किए।

ट्रम्पले सन् २०२१ जनवरी ६ मा अमेरिकी क्यापिटलमा आक्रमण गर्ने आफ्ना करिब १५ सय समर्थकहरूलाई माफी दिएका थिए। ग्राहमले ट्रम्पको यो निर्णयको सार्वजनिक रूपमा विरोध गरेका थिए। यसले थप हिंसा निम्त्याउन सक्ने ग्राहमको भनाइ थियो।

ग्राहम सन् १९९० को दशकको अन्त्यतिर वासिङ्टनमा चर्चित बनेका थिए। त्यतिबेला उनी राष्ट्रपति बिल क्लिन्टनविरुद्धको महाभियोगको मुद्दा चलाउने टोलीको प्रबन्धक चुनिएका थिए। प्रतिनिधिसभाले क्लिन्टनमाथि महाभियोग लगाएको थियो। तर, सिनेटले उनलाई सफाइ दियो, त्यसपछि उनी आफ्नो पदमा बहाल रहे।