छठ पर्व नजिकिएसंगै रौतहटका डोम समुदायलाई बांसका सामग्री बनाउन भ्याइनभ्याइ

रमेश कुमार यादब
कार्तिक १०, रौतहट
लोकआस्था र श्रद्धाको महापर्व छठ नजिकिएसँगै रौतहटका डोम समुदायलाई बाँस तथा बेतका सामग्री बनाउन भ्याइनभ्याइ भएको छ । छठ पर्वमा सूर्यदेव र छठीमातालाई अघ्र्य अर्पण गर्न आवश्यक पर्ने डालो, नाङ्लो, सुपली, दुनाटपरीलगायत सामग्रीको माग बढेपछि डोम समुदायका सदस्य बिहानदेखि बेलुकासम्म उत्पादनमा व्यस्त भएका छन् । छठ पर्वमा बाँस तथा बेतका चोयाबाट निर्मित सामग्री प्रयोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ । पूजाका सामग्री राख्न, प्रसाद सजाउन तथा सूर्यदेवलाई अघ्र्य अर्पण गर्न प्रयोग गरिने यस्ता सामग्रीको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ । यही परम्पराले डोम समुदायको पुस्तौँदेखि चल्दै आएको पुख्र्यौली पेसालाई प्रत्येक वर्ष छठको समयमा थप चलायमान बनाउने गरेको छ ।

पर्वका लागि आवश्यक सामग्रीको मागलाई ध्यानमा राख्दै डोम समुदायका परिवारले असोज महिनादेखि नै बाँसका सामग्री बनाउन सुरु गरेका थिए । छठ नजिकिँदै जाँदा बजारमा माग बढेपछि अहिले उत्पादनलाई तीव्रता दिइएको छ । जिल्लाका विभिन्न गाउँमा बसोबास गर्ने डोम समुदायका घरआँगनमा बाँस, बेत र चोयाबाट विभिन्न आकारका सामग्री बनाउने काम भइरहेको छ । बृन्दावन नगरपालिका–३ का ४२ वर्षीय इन्दल मलिकले छठ पर्वलाई दुःख बिर्सेर मिठोमसिनो खाने, राम्रो लुगा लगाउने र परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा लिने गरेको बताउनुभयो ।

उहाँका अनुसार अन्य समयमा बाँसका सामग्रीको बिक्री सामान्य हुने गरे पनि छठको मौसममा माग उल्लेख्य रूपमा बढ्ने भएकाले परिवारको आम्दानीमा पनि वृद्धि हुने गरेको छ । “छठ पर्व हाम्रो समुदायका लागि निकै महत्त्वपूर्ण समय हो । यस बेला बाँसका सामग्रीको माग बढ्ने भएकाले बिक्री पनि राम्रो हुन्छ । दिनभरि मेहनत गरेर बनाएका सामग्री बिक्री भएपछि परिवारको खर्च जुटाउन केही सहज हुन्छ,” उहाँले भन्नुभयो । स्थानीय सागर मलिकका अनुसार छठ पर्वमा प्रयोग हुने डालो, सुपली, नाङ्लोलगायत सामग्रीसँगै विवाह तथा अन्य धार्मिक र सामाजिक कार्यमा आवश्यक पर्ने सामग्रीसमेत निर्माण गरिन्छ । तयार भएका सामग्री गाउँगाउँमा पु¥याएर बिक्री गर्ने गरिएको उहाँले बताउनुभयो ।

छठका लागि मात्रै नभई विवाह, पूजापाठ तथा अन्य सामाजिक संस्कारमा पनि बाँसबाट बनेका सामग्रीको प्रयोग हुने भएकाले यो पेसा समुदायको परम्परागत सीप र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको छ । तर, छठजस्ता ठूला पर्वको समयमा भने सामग्रीको बिक्रीबाट तुलनात्मक रूपमा बढी आम्दानी हुने गरेको स्थानीयको भनाइ छ । बृन्दावन नगरपालिका–३ की ६० वर्षीया सबिता मलिकलाई पनि छठ पर्व नजिकिएसँगै कामको चटारो बढेको छ । कात्तिक महिना लागेपछि बिहानदेखि बेलुकासम्म बाँसका सामग्री बनाउनमै समय बित्ने गरेको उहाँले बताउनुभयो । “कात्तिक लागेपछि बिहानदेखि बेलुकासम्म डालो, नाङ्लो र दुनाटपरी बनाउन व्यस्त हुन्छौँ । छठ नजिकिएसँगै ग्राहकको माग बढ्छ र बजारमा बिक्री पनि राम्रो हुन्छ,” उहाँले भन्नुभयो ।

उहाँका अनुसार बाँसका सामग्री बिक्रीबाट प्राप्त हुने आम्दानीले परिवारको दैनिक खर्च व्यवस्थापन गर्न तथा वर्षभरिका आवश्यकताहरू पूरा गर्न सहयोग पु¥याउँछ । अन्य समयमा सीमित आम्दानी हुने भएकाले छठको मौसममा हुने व्यापारले परिवारलाई केही राहत दिने गरेको उहाँको भनाइ छ ।
बालबालिकादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्म उत्पादनमा व्यस्त
अहिले रौतहटका विभिन्न गाउँमा डोम समुदायका घरआँगन बाँस र बेतका चोयाले भरिएका छन् । परिवारका बालबालिकादेखि ज्येष्ठ सदस्यसम्म आफ्नो क्षमताअनुसार चोया चिर्ने, बाँसका पाता तयार पार्ने र विभिन्न सामग्री बुन्ने काममा संलग्न छन् । एउटा सामग्री तयार गर्न समय, सीप र मेहनत आवश्यक पर्ने भएकाले परिवारका सबै सदस्य मिलेर काम गर्दा उत्पादन बढाउन सहज हुने गरेको छ । तयार भएका सामग्री घरमै बिक्रीका लागि राख्ने तथा स्थानीय बजार र गाउँगाउँमा पु¥याएर बेच्ने गरिएको छ ।
छठ पर्व मनाउने परिवारले पूजाका सामग्री खरिद गर्न थालेसँगै डोम समुदायका घरमा ग्राहकको आवागमनसमेत बढ्न थालेको छ । मागअनुसार सामग्री उत्पादन गर्न नसक्दा कतिपय परिवारलाई समयमै ग्राहकको आवश्यकता पूरा गर्न कठिन भइरहेको स्थानीयवासी बताउँछन् । छठमा प्रयोग हुने बाँसका सामग्री केवल पूजाका साधन मात्र नभई स्थानीय संस्कृति, परम्परा र मौलिक पहिचानका प्रतीकसमेत हुन् । आधुनिक सामग्रीको प्रयोग बढ्दै गए पनि छठ पर्वमा बाँस तथा बेतबाट बनेका सामग्रीको प्रयोग गर्ने परम्परा अझै कायम छ । यसले डोम समुदायको परम्परागत सीपलाई जीवित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

छठको मौसमले जीविकोपार्जनमा राहत

डोम समुदायका लागि बाँसका सामग्री निर्माण तथा बिक्री पुख्र्यौली पेसा भए पनि वर्षभरि यसैबाट घरखर्च चलाउन सहज छैन । नियमित रूपमा पर्याप्त माग नहुने र मेहनतअनुसार उचित मूल्य पाउन कठिन हुने अवस्थाका कारण धेरै परिवारले आर्थिक समस्या सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, छठ पर्वको समयमा बढ्ने मागले उनीहरूलाई आम्दानी बढाउने अवसर प्रदान गर्दै आएको छ ।यस मौसममा सामग्रीको बिक्रीबाट प्राप्त रकमले खाद्यान्न, लत्ताकपडा, बालबालिकाको पढाइ तथा घरायसी आवश्यकताहरू पूरा गर्न सहयोग पुग्ने गरेको छ । त्यसैले छठ पर्व धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको पर्व मात्र नभई डोम समुदायका लागि आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण अवसर बनेको छ ।

यद्यपि, कच्चा पदार्थको व्यवस्थापन, उत्पादनमा लाग्ने समय र मेहनतअनुसार उचित मूल्य प्राप्त गर्ने विषय यस समुदायका लागि चुनौतीका रूपमा रहेका छन् । परम्परागत सीपको संरक्षण, बाँसका सामग्रीको बजारीकरण र उत्पादित वस्तुको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न स्थानीय तह तथा सम्बन्धित निकायले सहयोग गर्न सके समुदायको जीविकोपार्जनमा थप सुधार ल्याउन सकिने देखिन्छ । यसैबीच, यस वर्ष बृन्दावन नगरपालिकामा छठ पर्व कात्तिक २९ गते आइतबार परेको छ ।
पर्वको मिति नजिकिँदै जाँदा पूजाका सामग्री खरिद गर्नेको चहलपहल अझै बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

छठको तयारीसँगै डोम समुदायका परिवार आफ्नो पुख्र्यौली सीपलाई निरन्तरता दिँदै बढीभन्दा बढी सामग्री उत्पादन र बिक्री गर्ने प्रयासमा जुटेका छन् । धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको बाँसका सामग्री निर्माण पेसाले डोम समुदायको जीवनयापनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याउँदै आएको छ । छठ पर्वमा बढ्ने मागले उनीहरूको आम्दानीमा सहयोग पु¥याउनुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौलिक सीप र परम्परालाई आगामी पुस्तासम्म जोगाइराख्नसमेत मद्दत गरेको छ ।